Herbestemmen van buitenplaatsen

Herbestemmen is hip. Een bruisend biertje drinken in de Brasserie van de Broerenkerk in Zwolle? Een diner voor twee in het Kruisheren Hotel in Maastricht? Een paspoort halen in het gemeentehuis van Zuidlaren: een oude drentse Havezathe? Het kan allemaal!

Het lijkt vergezocht: drankgebruik en wuft vertier. Waar eens soberheid en spiritualiteit de leidraad waren worden nu de tapas geserveerd vergezeld van een lijst met de meest exclusieve wijnen ter wereld. Leegstand en verandering van zeden en omstandigheden nopen eigenaren van bijzondere monumenten om na te denken over een nieuwe bestemming van hun onroerend goed. Dat dit vaak afbreuk doet aan de authenticiteit van het betreffende pand verliest men daarbij doorgaans uit het oog.

Ieder monument reflecteert de tijdsgeest van zijn oorsprong. De opvattingen die leefden, de normen en waarden, kregen vorm en werden uitgedrukt in stenen en andere materialen. Het oorspronkelijk bedoelde gebruik ademde daar de ziel van. Een ziel die door menselijke activiteiten geleidelijk het hele pand en zijn omgeving doordrongen.

In Zuidlaren is een voorbeeld van een monument wat juist zijn oorspronkelijke bestemming herkreeg. De oude Havezathe Laarwoud kwam in 1915, na het uitsterven van het geslacht De Milly van Heiden Reinestein, in bezit van de gemeente Zuidlaren. Vervolgens is het huis jaren in gebruik geweest als ambtswoning van de burgemeester. In de tweede wereldoorlog legden Duitsers beslag op het pand en transformeerden het tot noodhospitaal. Na de oorlog werd na rijp beraad door de gemeente besloten het volledig uitgewoonde en vernielde huis te bestemmen tot gemeentehuis en in 1955 werd het dan ook als zodanig in gebruik genomen.

De Zuidlaarders vormden een intensieve band met het gemeentehuis: ze trouwden er, haalden er hun paspoort, deden er aangiftes van geboorten en overlijden. De inwoners van Zuidlaren waren trots op hun gemeentehuis! Maar toch was het niet hetzelfde. Het Laarwoud, ooit de residentie van de Nederlands-Russische zeeheld Lodewijk van Heiden (beter bekend als Berend Botje uit Zuidlaren), was niets meer dan een luxe kantoorpand. Als de laatste ambtenaar ’s avonds de deur achter zich dicht trok kwam er geen rook uit de schoorstenen en was het er koud en kil. Het Laarwoud lag er op dat tijdstip eenzaam bij. Hoewel de gemeente voorzag in een passende bestemming voor het pand is een buitenplaats zonder vaste bewoner simpelweg anders. Zonder de toewijding en het wakend oog van de eigenaar overwoekerden paden in het parkbos en nestelden de roeken zich in de rookkanalen van de oorspronkelijke haarden. Een kantoorgebouw wordt immers anders gebruikt dan een woonhuis.

Als gevolg van schaalvergroting werd de gemeente Zuidlaten in 2004 onderdeel van de nieuwe gemeente Tynaarlo. Bij deze nieuwe gemeente hoorde een nieuw gemeentehuis, de oude Havezathe werd te koop gezet. Na zorgvuldig overleg werd besloten het monumentale gebouw weer zijn oorspronkelijke bestemming te geven: een statig woonhuis in een prachtige omgeving. Na een grondige restauratie waarin de systeemplafonds van het kantoorruimtes plaats maakten voor de oorspronkelijke detaillering ontstond er weer een warm familiehuis met prachtig parkbos. Op koude nachten komt er weer rook uit de schoorstenen: het Laarwoud leeft weer!

Deze column is verschenen in het tijdschrift Arcadië van november 2014.